Enerji Politikası: Kararları Kim Veriyor, Kim Kazanç Sağlıyor?
Savaşlar, enerji krizleri ve enerji kaynaklarının kontrolü üzerindeki rekabet aşırı bağımlılığın yol açtığı tehlikeleri gözler önüne seriyor. Bir ülke enerji ihtiyacını ne kadar fazla ithal kaynaklarla karşılıyorsa uluslararası çalkantılara, fiyat artışlarına ve başkalarının aldığı kararlara karşı o kadar savunmasız hâle geliyor. Kıbrıs da enerji ihtiyacının yaklaşık %88’ini ithalat yoluyla karşıladığı için bu tür olumsuz sonuçları yaşıyor.
Elbette, yakın gelecekte tam enerji bağımsızlığı gerçekçi bir hedef değildir. Ancak bu, Kıbrıs’ın mevcut bağımlılıklarla yaşamaya mahkûm olduğu ve dahası kendi tercihleriyle bu bağımlılıkları daha da derinleştirmesi gerektiği anlamına gelmez. Küçük ve yarısı işgal altında bulunan bir ülke için enerji güvenliği yalnızca elektriğin maliyeti ve yeterliliğiyle ilgili değildir. Kendi kaynaklarını değerlendirebilme, kritik altyapılar üzerinde kontrol sahibi olma ve kendi çıkarlarını esas alarak karar verebilme kapasitesiyle de bağlantılıdır. Bu, stratejik özerklik ve egemenlik meselesidir.
Daha fazla enerji özerkliği ve daha ucuz elektrik sağlayabilecek bol güneş ışığına ve münhasır ekonomik bölgemizde varlığı ispatlanmış doğal gaz yataklarına sahip olmamıza rağmen, yapılan hatalar ve kapsamlı bir planlamanın olmaması ülkeyi ciddi çıkmazlara, hatta elektrik talebini karşılamada yetersizlik risklerine sürükledi.
Gecikmelerin, yanlış kararların ve hatalı uygulamaların ötesinde, daha derin bir soru gündeme geliyor: Enerji politikamız hangi hedeflere hizmet ediyor ve hangi çıkarlara öncelik veriyor?
Temel çelişki de burada yatıyor. Hem önceki hem de bugünkü hükümet Kıbrıs’ın bölgesel bir enerji merkezine dönüştürülmesine önem verdiklerini dile getirmelerine rağmen, ülkemizin kendi enerji güvenliğini aynı ölçüde güçlendirmeyi güvence altına almadılar. Diğer devletlerin ve büyük enerji çıkar gruplarının planları alınan kararlarda büyük önem taşırken, ülkemiz, ekonomimiz ve toplumumuz açısından elde edilecek faydalar aynı ölçüde net değil.
Sorun uluslararası iş birlikleri değildir. Sorun eski bağımlılıkların yerine yenilerinin koyulması ve Kıbrıs maliyetleri ve riskleri üstlenirken belirleyici söz hakkının ve en büyük kazançların başkalarına ait olmasıdır. Kıbrıs’ın doğal gazıyla ilgili gelişmeler bunun çarpıcı bir örneğidir. Önemli keşiflere rağmen doğal gazın değerlendirilmesi yıllardır gecikiyor. Anlaşmaların koşulları ve Kıbrıs ekonomisinin elde edeceği gerçek faydalar konusunda ise ciddi soru işaretleri var.
Diğer ülkeler bölgemizde kendi enerji planlarını hayata geçirmeye çalışırken Kıbrıs enerji alanında bocalıyor. Mısır bölgesel bir enerji merkezi olarak rolünü güçlendirmeyi hedefliyor; İsrail yeni ihracat güzergâhları arıyor ve büyük enerji şirketleri ise kendileri için en kârlı ticari çözümlerin peşindeler. Kıbrıs ise kapsamlı bir plana sahip olmadığı için doğaçlama hareket ediyor. Burada önemli olan yalnızca doğal gazı ne zaman değerlendirmeye başlayacağımız değil, bunu nasıl ve kimin yararına yapacağımızdır. Kıbrıs Cumhuriyeti hangi gelirleri güvence altına alacak? Planlama ve karar alma süreçlerinde ne ölçüde söz sahibi olacak? Kendi enerji ihtiyaçlarımızı karşılamak üzere doğal gazımızın bir bölümünden yararlanma imkânı neden stratejimizin merkezinde yer almıyor?
Benzer şekilde, elektrik bağlantısı da Avrupa’ya uzanan basit bir kablodan ibaret değildir. İsrail Avrupa elektrik piyasasına erişim sağlamayı hedefliyor, Yunanistan bir enerji geçidi olarak rolünü güçlendiriyor, ABD ise bölgedeki enerji koridorları üzerinde kontrol sahibi olmayı amaçlıyor. Kıbrıs’ın izolasyonunun sona erdirilmesi önemli bir hedeftir; ancak GSI (Büyük Deniz Bağlantısı) projesinin jeopolitik önemi her türlü maliyet ve uygulama koşulunun sorgusuz sualsiz kabul edilmesi için açık çeke imza atılması anlamına gelemez. Paylaştırılan maliyetin %63’ünü Kıbrıs’ın üstlenmesi öngörülürken projenin sürdürülebilirliği, jeopolitik riskleri, mülkiyeti ve kontrolüyle ilgili sorular hâlâ yanıt bekliyor. Bu sorular cevaplanmadığı sürece GSI (Büyük Deniz Bağlantısı) projesinin hayata geçirilmesinin kendi enerji güvenliğimizi güçlendirip güçlendirmeyeceğini ya da yeni ve orantısız yükler ile bağımlılıklar yaratıp yaratmayacağını bilemeyiz.
Bu gelişmelerin arka planında, yanlış siyasi kararlar nedeniyle var olan sorunların devam etmesine, hatta daha da derinleşmesine yol açan başka meseleler de bulunuyor. Yenilenebilir enerji kaynakları gerekli enerji depolama sistemleri ve elektrik şebekelerinin iyileştirilmesi sağlanmadan geliştirildi. Bunun sonucunda ucuz ve temiz enerji boşa harcanıyor. Doğal gazın ülkeye getirilmesindeki yıllardır süren gecikmeler ise pahalı yakıtlara bağımlılığı artırıyor ve emisyon maliyetlerinin yüksek seviyede kalmasına neden oluyor. Bu maliyetler de tüketicilere yansıtılıyor.
Kritik altyapılar üzerinde etkin kamu denetimini, doğal kaynaklarımızın akılcı biçimde değerlendirilmesini, enerji depolama sistemlerine, yenilenebilir enerji kaynaklarına ve elektrik şebekelerine yatırım yapılmasını ve karşılıklı, ölçülebilir faydalar sağlayan iş birliklerini içeren kapsamlı bir enerji stratejisine ihtiyacımız var.
Yapılması gereken, öncelikle Kıbrıs’ın ihtiyaçlarını ve önceliklerini belirlemek, ardından bunlara hizmet edecek projeleri ve iş birliklerini hayata geçirmektir. Bunun tam tersi değil. Mesele yalnızca enerji haritasında bir yer edinmek değildir. Asıl mesele, kararlarda söz sahibi olmak, bağımlılıkları azaltmak ve sahip olduğumuz imkânları toplumun ve gelecek nesillerin yararına değerlendirmektir.
